"Średniowieczny dwór rycerski w Polsce. Wizerunek archeologiczny"
Dodane przez emes dnia 14 lipiec 2011 15:21:55
Średniowieczny dwór rycerski w Polsce - Wizerunek archeologiczny Nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego ukazała się pierwsza synteza na temat polskich dworów rycerskich z czasów średniowiecza, ukazanych z perspektywy archeologicznej. Autorka, dr Anna Marciniak-Kajzer, skupiła się w swej pracy nie na typowym dla archeologów śledzeniu zmian typologicznych, ale na próbie rekonstrukcji życia codziennego ówczesnych. Tom składa się z dwóch podstawowych części: próby rekonstrukcji funkcjonowania dworów wraz z przedstawieniem ich wyposażenia i opisem ich funkcji i znaczenia, oraz obszernego katalogu stanowisk badanych wykopaliskowo. Publikacja ilustrowana jest barwnymi wkładkami fotograficznymi i kilkudziesięcioma rysunkami i schematami. >>>
Treść rozszerzona

"Średniowieczny dwór rycerski w Polsce. Wizerunek archeologiczny"

Średniowieczny dwór rycerski w Polsce - Wizerunek archeologicznyNakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego ukazała się pierwsza synteza na temat polskich dworów rycerskich z czasów średniowiecza, ukazanych z perspektywy archeologicznej. Autorka, dr Anna Marciniak-Kajzer, skupiła się w swej pracy nie na typowym dla archeologów śledzeniu zmian typologicznych, ale na próbie rekonstrukcji życia codziennego ówczesnych.

Badaczka przeanalizowała dwory rycerskie funkcjonujące począwszy od 2. połowy XIII do początków XVI wieku z obszaru Polski. Jej ambicją było stworzenie dynamicznego modelu funkcjonowania tego typu założeń, prześledzenia zmian w czasie, które tworzyły obraz domu i otoczenia. Tom składa się z dwóch podstawowych części: próby rekonstrukcji funkcjonowania dworów wraz z przedstawieniem ich wyposażenia i opisem ich funkcji i znaczenia, oraz obszernego katalogu stanowisk badanych wykopaliskowo - to na podstawie tych danych autorka wyciągnęła wnioski w części pierwszej.

Wywód poprzedzony jest obszernym wprowadzeniem w historię badań "grodzisk", która sięga już okresu średniowiecza. W 1390 roku książę brzeski Ludwik I przeprowadził wykopaliska na grodzisku w Ryczynie, poszukując zapewne reliktów zabudowań rezydencji biskupów. Początki regularnych projektów badawczych, mających na celu inwentaryzację grodzisk rozpoczęły się w połowie XIX wieku w Wielkopolsce. Największa intensyfikacji badań wykopaliskowych na tym polu to połowa XX wieku i działania Kierownictwa Badań nad Początkami Państwa Polskiego.

Podstawowym problemem przy tworzeniu syntezy, który autorka podkreśla wielokrotnie w książce, to brak dostępu do wielu publikacji lub ich brak, mimo że badania zostały przeprowadzone.

Dr Marciniak-Kajzer krytykuje również klasyczny model przedstawiania zabytków z wykopalisk według kryterium surowcowego. Sama opisując wyposażenie dworów rycerskich stosuje podział funkcjonalny według sfer życia - militaria, wyposażenie kuchni i stołu czy przedmioty użytku osobistego, który jej zdaniem lepiej przybliża sposób życia ludzi epoki średniowiecza.

"Wynika to z przekonania, że archeolog nie jest kolekcjonerem tworzącym skomplikowane ciągi typologiczne i klasyfikującym odnalezione przedmioty. Zdecydowanie najbardziej, w odniesieniu do archeologii historycznej, przekonuje mnie rola archeologa jako badacza życia codziennego, którego ogranicza jedynie, skądinąd szeroki, margines milczenia źródeł pisanych" - pisze we wstępie. Apeluje również o poszerzenie i pogłębienie współpracy między archeologami i historykami.

Przystępując do napisania syntezy archeolog podjęła się zweryfikowania licznych mitów narosłych wokół zagadnienia. Miejsca, gdzie niegdyś stały dwory rycerskie, dziś znane są w literaturze jako "gródki stożkowate", czyli stanowiska archeologiczne z wyraźnie widoczną formą terenową w postaci kopca. Jednak, zdaniem autorki, taka definicja może być zbyt wąska. Badaczka próbuje również przekonać, że obecne nazewnictwo nie oddaje realiów i bardziej odpowiednie byłoby określenie "dworzysko stożkowate", gdyż "gród" kojarzony jest z organizmem państwowym i miastem. Dwory rycerskie należały jednak do jednej rodziny.

Na przeszkodzie przy stworzeniu jasnego wywodu stanął badaczce stan badań interesujących ją stanowisk. Większość z nich nie ma dokładnej chronologii ustalonej z pomocą metod fizykochemicznych czy dendrochronologii. Skala wykopów archeologicznych również nie jest wystarczająca do pełnej rekonstrukcji budynków; mimo tego archeolog próbuje z dostępnych danych zarysować ich najpełniejszy obraz.

Wydawałoby się, że dzięki masowo pozyskiwanym w czasie prac archeologicznych fragmentom ceramicznym naukowcy są w stanie powiedzieć sporo o jej użytkownikach. W przypadku naczyń analizowanych przez dr Marciniak-Kajzer tak jednak nie jest.

"Jest to źródło, którego znaczenia nie można przecenić. Niestety, właśnie jego masowe występowanie powoduje, że często nie jest traktowane z należytą uwagą i pieczołowitością" - ubolewa autorka. Mnogość sposobów klasyfikacji i opisu utrudnił badaczce wyciągniecie wniosków na temat funkcji czy technologii wykonania naczyń. Przy połowie opisywanych przez dr Marciniak-Kajzer stanowisk archeologicznych badacze zaledwie odnotowali obecność ceramiki, ale nie podali żadnych informacji na jej temat.

Każdy z rozdziałów poprzedzony jest krytycznym wprowadzeniem w temat. Powoduje to, że książka - poza tym, że jest doskonałą syntezą na temat dworów rycerskich na obszarze Polski - pełni funkcję dobrego podręcznika metodycznego dla przyszłych badaczy, zajmujących się nie tylko średniowieczem. Mimo szczątkowego zasobu danych badaczka nakreśliła próbę rekonstrukcji opisywanych przez nią budowli i ich znaczenia w średniowieczu na podstawie wszelkich osiągalnych źródeł. Książkę wyróżnia również, nieobecna pośród wielu syntez archeologicznych, refleksja natury metodologicznej.

Publikacja ilustrowana jest barwnymi wkładkami fotograficznymi i kilkudziesięcioma rysunkami zabytków i schematami.

***

Dr Anna Marciniak-Kajzer jest archeologiem pracującym na stanowisku adiunkta w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Jej doktorat traktował o fundacjach architektonicznych małopolskich Lelewitów. Prowadzi zajęcia z zakresu średniowiecza i metodologii archeologii historycznej. Badaczka sporo czasu poświęciła na wykopaliska, które prowadziła na kilkunastu stanowiskach, przede wszystkim na grodziskach i zamkach. Obecnie skupia się na zagadnieniu życia codziennego w średniowiecznej Polsce Centralnej i na Kujawach.

Źródło: PAP - Nauka w Polsce